Kusamuka Kwakukulu Kwambiri
Chiwonetsero chodabwitsachi chimachitika chaka chilichonse ku Maasai Mara/Serengeti nyumbu kusamuka. Ziwerengerozo zokha n’zovuta kuzikhulupirira: nyama zokwana 2 miliyoni, monga nyumbu, mbidzi, ndi nswala—zimayenda mozungulira mozungulira m’chilengedwechi, mosonkhezeredwa ndi chibadwa chakale kuti zipeze msipu wabwino ndi madzi.
Chimodzi mwazinthu zomwe zimafunidwa kwambiri kwa okonda nyama zakuthengo ndi chilengedwe, Great Migration ndi kusamuka kosasunthika kwa nyama zopitilira miliyoni kudutsa Serengeti-Mara ecosystem. Nyumbu zomwe zimayenda nthawi zonse, limodzi ndi anzawo ambiri, zimatsata njira yakale yofunafuna msipu ndi madzi. Ulendo umenewu umawadutsa m’zigwa za Masai Mara ku Kenya, mpaka kum’mwera kukafika ku Tanzania, kudutsa Serengeti mpaka kumalekezero a Chigwa cha Ngorongoro, asanayambe kuyendayenda m’njira ya wotchi. M'njira, sewero lapamwamba limakhalapo nthawi zonse pamene adani amatenga nyama zambirimbiri, ndipo zikwi zambiri zimabadwa, kuwonjezera manambala ndi kuchirikiza kuzungulira kwa moyo.
Ndi sewero lalikulu kwambiri: zoweta zosamuka zimakumana ndi zovuta ndi zovuta zamtundu uliwonse pamene zikuyenda kuchokera kumadera ena kupita kumadera, ndipo nthawi zonse zimawukiridwa ndi adani, chimodzimodzinso ndi amphaka akulu aku Africa ndi ng'ona zazikulu zodziwika bwino zomwe zimadikirira malo osiyanasiyana awoloka mitsinje. Kusamuka kwakukulu kwa nyumbu za Serengeti ndiko kuyenda kwa nyumbu zambirimbiri, zotsagana ndi mbidzi zambiri ndi ziwerengero zing'onozing'ono za mbawala ya Grant, mbawala ya Thomson, eland, ndi impala. Izi zimayenda motsatira ndondomeko yapachaka yomwe imadziwikiratu. Amasamuka chaka chonse, kufunafuna msipu watsopano nthawi zonse, ndipo tsopano akuti, madzi abwinoko.
Momwe Kusamuka Kwakukulu kumayendera chaka chonse
Kaya nyumbu akugwetsa ng'ombe kapena kuyesa kuwoloka mitsinje kwinaku akupewa adani, kusamukako kumangoyenda chaka chonse. Werengani kuti mudziwe komwe Kusamuka Kwakukulu kumakhala nthawi zosiyanasiyana pachaka.
January, February, ndi March Migration
Chakumapeto kwa Januwale chaka chilichonse, kusamukako kumamaliza ulendo wakumwera, kumayenda m'mphepete chakum'mawa kwa Serengeti ndikupita ku Ngorongoro Conservation Area. Kuno, m’zigwa muli udzu wopatsa thanzi, umene umapatsa ziwetozo mikhalidwe yabwino kwambiri yolerera ana awo a ng’ombe obadwa kumene.
Ngakhale kuti palibe chiyambi chenicheni kapena mapeto a dera losamukali—kupatulapo kubadwa ndi imfa—zikuoneka kuti n’zomveka kutchula nyengo yobadwa ya nyumbu chiyambi cha kusamuka. Chakumapeto kwa Januwale kapena February, ng'ombezo zimakhala m'zigwa za udzu waufupi zomwe zimafalikira kumunsi kwa mapiri a kumpoto kwa mapiri a Ngorongoro Crater ndi ku Olduvai Gorge. Ana a ng’ombe pafupifupi 400,000 amabadwira kuno mkati mwa milungu iwiri kapena itatu, kapena pafupifupi ana a ng’ombe 8,000 atsopano tsiku lililonse.
Kuchuluka kwa ana a ng'ombe omwe ali pachiwopsezo kumatanthauza kuti adani ozungulira nawonso amayamba kuchitapo kanthu, kusaka mosavuta chifukwa cha kuchuluka kwa nyumbu. Amene akufuna kuchitira umboni kubereka kwa ng'ombe ndi sewero la amphaka akuluakulu pakusaka ayenera kuyang'ana kumisasa ya anthu osamukira ku Asilia kum'mwera kwa Serengeti, yomwe imapereka mwayi wachindunji: Olakira, Kimondo, ndi Ubuntu.
April ndi May Migration
Zikabereka ana awo mu February ndi March, cha m’April, nyumbuzo zimathamangira kumpoto chakumadzulo n’kulowera ku udzu watsopano wa m’chigawo chapakati cha Serengeti, ndipo zimakopa mbidzi zambirimbiri ndi timagulu ta agwape. Pofika mwezi wa Meyi, nyumbu zimatalika makilomita angapo pamene nyama zikuyamba kusonkhana pafupi ndi Moru Kopjes, pafupi ndi Dunia Camp, imodzi mwa misasa yochepa ku Serengeti yomwe imapereka kuwonera kwa anthu osamukasamuka panthawi ino ya chaka. Nyengo yokwerera imayamba chakumapeto kwa Meyi, ndipo nyumbu zazimuna zimamenyana mutu ndi mutu. M’kati mwa ‘mphamba’ yonseyi, ulendowo umapitirirabe mosangalala pamene nyumbu, mbidzi, ndi mbawala zikudya pamene zikuyenda.
Pang'ono ndi pang'ono, gululo likukula ndipo nyumbu zinayamba kuchuluka mu Serengeti's Western Corridor. Pa nthawi ino ya chaka, Ubuntu Migration Camp idzakhala itasamuka kuti itsatire kusamukako ndikupereka mwayi wowonera nyumbu zikuwoloka Mtsinje wa Grumeti. Ziwetozo zimapangika mwaunyinji m’mbali mwa maiwe ndi ngalande za mtsinje, zimene zimafunika kuwoloka kuti zipitirize ulendo wawo. Izi sizingakhale zochititsa chidwi ngati malo otchuka a Mara, koma pali nyumbu zokwanira kuti zipatse ng'ona za Grumeti phwando lenileni. Ndizofunikira kudziwa kuti Meyi ndi nyengo yotsika ku Ubuntu. Ma Safaris pakadali pano amapereka phindu lalikulu popeza ku Serengeti kuli alendo ochepa, komabe mawonekedwe a nyama zakuthengo amakhala abwino kwambiri.
June ndi July Kusamukira
Mu June, nyengo yamvula imayamba ndi nyumbu zambiri ku Western Serengeti komanso m'mphepete mwa mtsinje wa Grumeti. Nyama iliyonse imene imasamuka iyenera kukumana ndi vuto lowoloka mtsinje wodzala ndi ng’ona—chimenechi chinali choyamba pa mitsinje yambiri yochititsa mantha komanso yoopsa.
Pamene June afika mu July, nyumbu ndi mbidzi zikwi mazanamazana zikupitirizabe kulowera kumpoto m’mphepete mwa nyanja ya kumadzulo kwa pakiyo kuloŵera ku malire owopsa kwambiri: Mtsinje wa Mara kumpoto kwa Serengeti. Kuwoloka mitsinje kumeneku mosakayikira ndi chimodzi mwa zochitika zochititsa chidwi kwambiri za nyama zakutchire padziko lapansi. Nthawi zambiri amayamba kumayambiriro kwa nyengo yotentha mu Julayi, koma nthawi yake imadalira chilengedwe.
Ng'ombezi zimapezeka ku Northern Serengeti mu Julayi. Pambuyo pake mu Julayi, nyama zomwe zawoloka bwino Mtsinje wa Mara zidzapezekanso mumtsinje Maasai Mara, kumene alendo a Rekero Camp angawonere kuwoloka mitsinje kuchokera pamwamba pa msasawo paulendo wawo wa ku Kenya. Panthawiyi, kuwoloka kwa mitsinje tsiku ndi tsiku kumatha kuwonedwa pamitsinje ya Mara ndi Talek, yomwe nthawi zambiri imakhala pakati pa zochitika zodabwitsa.
August, September, ndi October Kusamukira
Pofika mu August, ng’ombezo zinali zitayang’anizana ndi vuto la kuwoloka mtsinje wa Mara ndipo zinafalikira monsemo a Masai Mara kumpoto, ndipo ambiri atsala kumpoto kwa Serengeti. M'zaka zomwe mtsinjewu ukusefukira, mantha ndi chisokonezo pamawolokedwe - kuphatikiza ndi zilombo zodikirira ndi mafunde akuwomba - zitha kuwononga miyoyo yambiri. Koma, ngakhale m’zaka za madzi oyenda pang’onopang’ono, ng’ona zimavutitsa, osatchulapo mikango ndi zilombo zina zazikulu zimene zimayendayenda m’mphepete mwa nyanja, zokonzekera kubisalira nyumbu iliyonse imene imafika kutsidya lina. Palibe kuwoloka kumodzi: m'malo ena, pamakhala anthu ochepa, pomwe ena amawona unyinji wa nyama zikuyenda popanda kupuma kwa maola ambiri.
Pofika Seputembala mpaka Okutobala, chipwirikiti chachikulu chinali chitatha, ndipo mizati yosamukirayo idasunthira pang'onopang'ono chakum'mawa. Komabe, nyumbu idzayang’anizana ndi madzi olemera a Mtsinje wa Mara kachiwiri pamene ikukonzekera kuwolokanso kaamba ka ulendo wawo wobwerera kummwera.
November ndi December Migration
Kum’maŵa kwa mvula ya kum’maŵa kwa Africa kukagwa mvula yaifupi chakumapeto kwa October ndi kuchiyambi kwa November, nyumbu zimatsika kuchokera ku Kenya kupita kumalire a kum’maŵa kwa Serengeti kudutsa Zigwa za Namiri, dera lodziŵika bwino ndi kuona akalulu. Pofika mwezi wa December, amafalikira kumadera onse a kum’maŵa ndi kum’mwera.
M'miyezi yoyambirira ya chaka chatsopano, udzu womwe uli kumwera kwenikweni kwa Serengeti umakhala wobiriwira ndi mvula. Zimenezi zimakopa magulu a nyumbu ndi mbidzi mazanamazana ndi nyama zina za m’chigwa. Mzunguliro ukupitirira pamene nyengo yobereketsa ikuyambanso.
ZOONA ZAKUSAmuka KWAMBIRI
- Nyumbu zoposa 1.35 miliyoni zandevu zoyera zakumadzulo zimadya pafupifupi matani 4,800 a udzu tsiku lililonse.
- Ana a ng'ombe opitilira 250,000 amabadwa chaka chilichonse, ndipo ana anayi mwa asanu amabadwa pakangotha kanthawi kochepa kwa milungu ingapo pazigwa zazifupi za milungu ingapo pazigwa zazifupi za February (kubadwa 8000-12000 patsiku. ). Pafupifupi 70,000 mwa ana a ng'ombe amafa chaka chilichonse chifukwa cha kudyetsedwa, kumira, kulekana ndi amayi, ndi zina zotero.
- Ana a ng'ombe amasuntha mkati mwa mphindi 3-7 ndipo amatha kuyenderana ndi gulu posakhalitsa.
- Pafupifupi 300,000 nyumbu zazikazi zimatenga pakati pasanathe mwezi umodzi pamene ng'ombe zamphongo zimapikisana kwambiri ndipo zimatha kuwonedwa zikuteteza madera osakhalitsa.
- Zigwa zaudzu zazifupi zomwe zili pakati pa Chipata cha Nabi ndi mapiri a Ngorongoro, kumene nyumbu zimakonda kubereka, zimakhala ndi thanzi labwino chifukwa cha phulusa lachiphalaphala lomwe linagwa m’derali zaka masauzande ambiri zapitazo. Udzuwu umatenga calcium, sodium, nitrogen, ndi phosphorous kuchokera m'nthaka yosazama, yomwe ndi yofunika kwambiri kwa ng'ombe zapakati komanso zoyamwitsa.
- Serengeti-Mara-Ngorongoro Ecosystem imadalira kusamuka kwapachaka kwa nyama pafupifupi 1.6 miliyoni (nyumbu ndi Mbidzi) kuti zisunge umphumphu ndi thanzi.
- Nyumbu imadziwika kuti ndi “mtundu wa miyala yofunika kwambiri,” yomwe imapanga malo amene imakhalamo, ndipo imadya matani oposa 1.7 miliyoni a udzu chaka chilichonse. Zimatsegula msipu waukulu wa zamoyo zina, monga mbidzi, mbira, ndi mbawala. M'mawu ena, imagwira ntchito yofunika kwambiri ngati "ng'ombe" popangitsa kuti udzu wa Serengeti ukhale wosiyanasiyana komanso wobala zipatso. Kusamukako kokha kumaika ndowe zokwana matani 3500 tsiku lililonse (pafupifupi 70 zonyamula sitima patsiku!), kupereka chakudya chamtengo wapatali kwa zomera ndi kukhala chakudya cha mitundu pafupifupi 100 ya ndowe.
- Mtsinje wa Mara ndiwo gwero lokha la madzi mu Serengeti limene lingachirikize kusamuka kwakukulu m’nyengo yachilimwe. Ngati mtsinjewu udzauma chifukwa cha madamu ndi kudula mitengo kumtunda kwa mtsinje, kudzakhala tsoka lalikulu limene nyumbu pafupifupi 500,000 mwachiwonekere zidzafa m’chaka choyamba.
